Тоо-Ашуу жана Ала-Бел кышында: Бишкек — Ош жолунун жабылышы
Бишкек — Ош жолунун тоолуу бөлүгү — бул катары менен жайгашкан эки ашуу, үч километрден бийикте турган эски тоннель жана алдын ала түшүрүлбөсө, кар өзү жолго түшүп калган тилкелер. Кышында «жетемби же жетпейминби» деген суроону телефондогу аба ырайы эмес, транспорт көзөмөлүнүн эки бекети чечет. Бул система кантип иштээрин, ведомстволордун сөздөрүнүн артында эмне турганын жана жолго чыгаардан мурун унаага чындап эмне салуу керектигин талдайбыз.
Бишкек менен Оштун ортосунда кайсы ашуулар бар
Жолдун тоолуу бөлүгү Сосновкадан кийин эле башталат. Адегенде К. Көлбаев атындагы тоннели бар Тоо-Ашуу: деңиз деңгээлинен 3200 метр бийиктикте, узундугу 2514 метр, бийиктиги 5,8 метр, туурасы 6,6 метр, кире бериши менен чыга бериши жолдун 129- жана 132-километринде. Тоннель 1962-жылы курулган, акыркы реконструкция 2000-жылы болгон, өкмөт анын жанына альтернативдүү акы төлөнүүчү тоннель куруу демилгесин мурун эле көтөргөн — башкача айтканда, бул жердин тардыгы расмий деңгээлде таанылган. Андан ары Суусамыр өрөөнү, анын артында Ала-Бел жана Чычкан капчыгайы. Транспорт министрлигинин бул багыт боюнча кышкы маалыматтарында адатта Көк-Бел менен Өтмөк да аталат, бирок Өтмөк трассанын өзүндө эмес, Суусамыр — Талас — Тараз тармагында жатат. Ашуулардын бийиктиги менен маселе оор: бир эле ведомствонун расмий документтеринде Тоо-Ашуу үчүн жүздөгөн метрге айырмаланган сандар берилет. Так тастыкталганы — тоннелдин белгиси гана.
«Сосновка» жана «Арал» бекеттери — сапарың чечилген жер
Трассадагы кышкы чектөөлөр транспорт көзөмөлүнүн эки бекети аркылуу киргизилет жана алынат: Тоо-Ашуунун алдында, түндүк тараптагы «Сосновка» жана түштүктө, Токтогул районундагы «Арал». Транспорт министрлигинин сөзү түзмө-түз мындай угулат: «Бишкек — Ош жолундагы Арал жана Сосновка транспорт көзөмөл бекеттеринде жүк унаалары үчүн чектөө күчүндө». Ачылганын да ошол эле жуп аркылуу жарыялашат: «Сосновка» жана «Арал» бекеттери транспорттун бардык түрлөрү үчүн ачык. Практикалык мааниси жөнөкөй: «Сосновка» ашуунун алдындагы тосмо катары иштейт, ага чектөө Тоо-Ашуу ашуу тилкесинде аба ырайы калыбына келгенге чейин коюлат. Бекет жабык турганда эч кандай айланма жол жардам бербейт — бул жерде кырканы аралап өткөн параллель жол жок. Ошондуктан жылуу жана кургак асфальт болушу мүмкүн болгон Бишкектеги аба ырайын эмес, ушул эки бекет тууралуу эмне билдирилгенин кароо керек.
Фураларга чектөө менен толук жабуунун айырмасы
Булар башка-башка нерселер, аларды дайыма чаташтырышат. Биринчи кезекте оор жүк ташуучуларга чектөө коюлат: типтүү билдирүү — аба ырайынын кескин өзгөрүшүнө байланыштуу «Сосновка» жана «Арал» бекеттери жүк унаалары (фуралар) үчүн жабылды. Жеңил унаалар бул учурда жүрө берет. Логикасы түшүнүктүү: ашууга көтөрүлүп бара жаткан фура илешүүсүн жоготуп, жолду тосуп калат, анын артынан бүт трасса токтойт. Транспорттун бардык түрү үчүн толук жабуу сейрек жана башка себептер менен киргизилет: көчкүнү атайын түшүрүү учурунда же тилке таптакыр өтүүгө жараксыз болгондо. Айрым учурда Бишкек — Ош жолунда чектөө жүк унаалары үчүн гана күчүндө болот, ал эми коңшу багыттагы Өтмөк ашуусу ошол эле учурда толук жабылат. Ошондуктан «чектөө» деген сөздү окуп эле токтобо: так кимге жана кайсы тилкеде экенин аягына чейин оку. «Фуралар турат, жеңил унаалар жүрөт» деген жооп — эң көп кездешкен кышкы сценарий.
Ашууда эмне үчүн замбиректен атышат
Бул жерде көчкүнү күтүшпөйт, аны алдын ала түшүрүшөт. Атайын түшүрүүнү ӨКМдин оперативдүү тобу Коргоо министрлигинин артиллериялык эсеби менен бирге жүргүзөт: кар чогулган капталдар атылат, ошондо кар көзөмөлдүү түрдө жана аз-аздан түшөт. Тоо-Ашуунун конкреттүү чекиттеринде — 132-, 133- жана 135-километрлерде, ошондой эле Талас — Суусамыр — Тараз жолунун 198-километринде иштешет. Түшүрүү учурунда кыймыл транспорттун бардык түрү үчүн эч бир өзгөчөлүксүз жабылат, андыктан сени токтотуп, күт дешсе — бул бюрократия эмес, түз ок сызыгы. Атуулардан тышкары Тоо-Ашуу менен Ала-Белде көчкүгө каршы тосмолор орнотулган.
Жолго чыгаардан мурун жолдун абалын кайдан кароо керек
Биринчи булак — Транспорт министрлиги: ведомство жалпы пайдалануудагы жолдордун өтүмдүүлүгү тууралуу оперативдүү маалыматты жарыялайт, анда аба ырайы жана кардын калыңдыгы, аткарылган иш, өтүмдүүлүк жана техниканын бар-жогу боюнча тилкелер бар, мындан тышкары бекеттердин ачылышы жана жабылышы тууралуу өзүнчө кабарлар чыгат. Экинчи булак — ӨКМ: көчкү түшүшү, кар үйүлүшү жана тайгалактык тууралуу шторм эскертүүлөрү конкреттүү ашууларга жана километрлерге байланыштырылып берилет. Аба ырайынын негизи экөөндө тең бирдей — Гидрометеорология кызматы, Транспорт министрлиги өз билдирүүлөрүндө ага түз шилтейт. Реалдуу убакытта иштеген «жол ачык / жабык» деген даяр картаны күтпө: маалымат жарыялоолордун тасмасы менен келет, аны көз менен окуп чыгуу керек. Практикалык жыйынтык — эки ведомствону тең жолго чыгаардын алдындагы кечинде жана эртең менен дагы бир жолу текшер. Ашуудагы кырдаал бир нече сааттын ичинде өзгөрөт, кечээки ачык трасса тууралуу маалымат бүгүн эч нерсени кепилдебейт.
Унаага эмне алуу керек жана көчкү коркунучтуу тилкеде кантип жүрүү керек
Транспорт министрлигинин өзү ашууга чыгуучулар үчүн атаган минималдуу топтом: кышкы дөңгөлөк, тайгаланууга каршы чынжыр жана күрөк. Буга ашууга көтөрүлөөрдөн мурун толук бак, жылуу кийим жана бир нече саатка жетер тамак-аш менен сууну кош — жабык бекеттин алдында кезекте туруу же көчкү түшүрүлүп бүткөнүн күтүү узакка созулушу мүмкүн, ал эми тоодо жылынганга жер жок. Кыймылдын башкы эрежеси расмий жана катуу: көчкү коркунучтуу тилкелерден өткөндө унаалардын ортосундагы аралык — 500 метр. Шторм эскертүүлөрүндө бул трассада көчкү коркунучтуу катары Тоо-Ашуу гана эмес, Ала-Бел ашуусу жана Чычкан капчыгайы кирген түштүк 198–260-километр тилкеси да аталат, андыктан тоннелден кийин эле бошоңдоо эрте. Эгер өзүң рулда эмес, жолдош болуп бара жатсаң — мисалы, Joldosh аркылуу унаа издеп жатсаң — дөңгөлөк менен чынжыр тууралуу айдоочудан ашууга көтөрүлгөндө эмес, отураардан мурун сура.
Көп берилүүчү суроолор
Бишкек — Ош жолу толугу менен жабылабы же жүк унаалары үчүн гана?
Экөө тең болот, бирок көбүнчө чектөө тандалма коюлат — фуралар үчүн, ал эми жеңил унаалар жүрө берет. Транспорттун бардык түрү үчүн толук жабуу, мисалы, көчкүнү атайын түшүрүү убагында жарыяланат. Билдирүүнү дайыма аягына чейин оку: анда чектөө кайсы транспортко жана кайсы тилкеде күчүндө экени жазылат.
«Сосновка» жана «Арал» бекеттери деген эмне?
Бул — Бишкек — Ош жолундагы кышкы чектөөлөр киргизилип, алынып турган транспорт көзөмөл бекеттери. «Сосновка» түндүк тарапта, Тоо-Ашуунун алдында, «Арал» түштүктө, Токтогул районунда турат. «Сосновкадагы» чектөө Тоо-Ашуу ашуу тилкесинде аба ырайы калыбына келгенге чейин күчүндө болот, жабык бекетти башка жол менен айланып өтүүгө болбойт.
Көчкү коркунучтуу тилкеде кандай аралык керек?
Расмий талап — көчкү коркунучтуу тилкелерден өткөндө унаалардын ортосунда кеминде 500 метр. Бул ашыкча коопсуздук эмес: кар тез түшөт, ал эми тыгыз колонна бир эле учурда бир нече унаа көмүлүп калат дегенди билдирет. Тоолуу бөлүктүн эки учу тең — Тоо-Ашуу району жана Ала-Бел менен Чычкан капчыгайы кирген түштүк тилке — көчкү коркунучтуу.
Кышкы дөңгөлөк чынжырсыз жетеби?
Транспорт министрлиги ашууга чыгуучулар үчүн кышкы дөңгөлөктү да, тайгаланууга каршы чынжырды да, күрөктү да атайт — башкача айтканда, чынжыр запастагы вариант эмес, милдеттүү топтомдун бир бөлүгү. Ашуу тилкелеринде жолчулар күнү-түнү иштеп, туз менен кум-шагыл аралашмасын сээп турат, бирок техника өтүп кеткен маал менен маалдын ортосунда каптал муз болуп катып үлгүрөт.